Żłóbek to nieodłączna część bożonarodzeniowej tradycji. Jaka jest jego wymowa? Skąd wziął się ten zwyczaj?

Chrześcijanie od początku otaczali czcią miejsce narodzin Jezusa Chrystusa. Nie dziwi więc fakt, że w IV wieku zbudowano nad tym miejscem bazylikę. Stało się to na polecenie Heleny, matki cesarza Konstantyna – tej samej, której tradycja przypisuje odnalezienie relikwii krzyża, na którym umarł Chrystus.

Bazylika Narodzin Chrystusa po znacznych uszkodzeniach została odnowiona ok. 540 r. na polecenie cesarza Justyniana i w tej postaci przetrwała do dziś. Nie zniszczyła jej nawet inwazja perska z 614 roku – bazylikę ocaliły wymalowane na frontonie postacie 3 mędrców ze Wschodu ubranych w perskie szaty. Do Ziemi Świętej jednak nie każdy mógł jechać. W VI w. drewniany żłóbek pojawia się w Bazylice NMP Większej w Rzymie.

Prawdziwy „boom” żłóbkowy rozpoczyna się za sprawą św. Franciszka, który w 1223 r. w Greccio tworzy pierwszą szopkę – ze żłóbkiem i zwierzętami. Celem, jaki przyświecał św. Franciszkowi, było pokazanie uniżenia się Syna Bożego, który z miłości do człowieka sam staje się człowiekiem i przyjmuje na siebie wszystkie trudy życia: „Chcę bowiem dokonać pamiątki Dziecięcia, które narodziło się w Betlejem. Chcę naocznie pokazać jego braki w niemowlęcych potrzebach, jak został położony w żłobie i jak złożony na sianie w towarzystwie wołu i osła".

Zwyczaj stawiania szopek prawdopodobnie już w XIII w. dotarł do Polski za sprawą franciszkanów i bernardynów. Szopki stawiano najpierw w kościołach. W domach prywatnych zaczęły się one pojawiać od XVIII w. pod wpływem zakazu budowania ich w kościołach wydanego przez cesarza Józefa II. O ile pierwsze szopki były skromne, o tyle kolejne zaczęły wypełniać się nie tylko podstawowymi postaciami (Jezus, Maryja, Józef, pasterze, 3 mędrcy, aniołowie, zwierzęta), ale także przedstawicielami danego społeczeństwa, czy poszczególnych cechów rzemieślniczych. Był to sposób na pokazanie, że Jezus rodzi się i żyje tu i teraz, w danej społeczności. W trudnych chwilach szopki stają się symbolami patriotycznymi, wyrażającymi wiarę, że Jezus Chrystus jest solidarny z tymi, którzy cierpią.

Od XIX w. wybijają się w polskiej produkcji szopki krakowskie. Od 1927 r. istnieje konkurs na najpiękniejszą z nich. Często szopki konkursowe są potem eksponowane w muzeach w całym kraju. W wielu miejscach buduje się dziś szopki, w których znajdują się żywe zwierzęta. Ciekawie prezentuje się też rzeźbiona ruchoma szopka Jana Wiewióra, która mieści się w jego domku zwanym Betlejemowem (Olsztyn w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej).