Św. Mikołaj urodził się ok 270 roku w mieście Patara. w Turcji. jest to jeden z najbardziej czczonych świętych prawosławnych, a także święty katolicki. Słynął jako cudotwórca, ratujący żeglarzy i miasto od zagłady głodowej oraz niesłusznie skazanych urzędników carskich. Posiadał duży majątek, którym dzielił się z wszystkimi ubogimi. Mieszkańcy Miry wybrali go na swojego biskupa. Zmarl ok 345 roku. Po opanowaniu Miry przez Arabów, zabrano jego relikwie do miasta Bari, w południowych Włoszech.

Legendy mówią też, że choć mógł on odnaleźć jedność z Bogiem w życiu monastycznym, uznał, że nie chce zamykać się w klasztorze, gdyż chce iść w ślady Jezusa wędrującego po Palestynie. W czasie jednej ze swych podróży uciszył fale morza - dlatego też uważany jest za patrona żeglarzy i podróżników.

Znana legenda głosi, iż pewien obywatel Patary utracił swój majątek i ponieważ nie mógł zapewnić posagu swym trzem córkom, groziło im zejście na złą drogę. Słysząc o tym, Mikołaj wziął mieszek ze złotem i wrzucił go przez okno do domu tego człowieka. Najstarsza córka wyszła dzięki temu za mąż. Podobnie uczynił też wobec dwóch pozostałych dziewcząt. Stąd często przedstawiano go na obrazach z trzema mieszkami. Błędna interpretacja tego wizerunku (myślano, że są to głowy dzieci) przyczyniła się do powstania innej historii, według której Mikołaj wskrzesił trzech chłopców zamordowanych wcześniej i zakonserwowanych przez właściciela gospody.

Popularne wyobrażenie "świętego Mikołaja" (Santa Claus, Sint Klaus) jest mieszanką elementów różnych kultur ludowych: niderlandzki zwyczaj obdarowywania dzieci prezentami w dniu jego święta miesza się tu z wyobrażeniem czarodzieja, który karze niegrzeczne dzieci, grzeczne zaś nagradza, a także z postacią germańskiego bóstwa Thora, który kojarzony był z zimą i jeździł na saniach zaprzężonych w kozy.

Emblematem św. Mikołaja w sztuce są trzy kule. Czasem ukazywany jest jako: młody mężczyzna wrzucający trzy złote kule w okno trzech biednych dziewczyn; wskrzeszający troje dzieci z beczki z marynatą; ratujący rozbitków z wraku statku; przywracający życie niesłusznie powieszonemu człowiekowi; jako noworodek chwalący Boga. Szczególną czcią otaczany jest w Bari, Monserrat, i w Rosji. Kult św. Mikołaja zyskał ogromną popularność. Świadczy o tym liczba kościołów pod jego wezwaniem. W Rzymie ich liczba sięga kilkunastu. Natomiast w Polsce po św. Janie Chrzcicielu, a przed św. Piotrem i Pawłem to właśnie św. Mikołajowi poświęcona jest największa liczba świątyń. Obecnie jest ich aż 327. Jest on uznany za jednego z czternastu wspomożyciel. Święty jest także bardzo ważny dla kościoła wschodniego. Jest on patronem Rusi.